Erkek orkide / orchis mascula soyu tukenmekte olan Avrupa salep orkidesi

Fransa'da soyu tukenmekte olan 165 orkideden biri erkek orkide adi orchis mascula. Ingilizce early purple orkid deniyor cunku baharda ilk acan orkide bu.  Orchis yunanca testis demekmis bitkinin toprak altinda kalan yumrularinin benzemesinden dolayi bu isim verilmis ki sonradan bu bitkinin soyunun tukenmesinde bu benzerlik onemli rol oynamis.. Orkide ailesinden olmasina ragmen agaca asalak yasayan diger akrabalarinin tersine yumrulu bir bitki bu. Nisan, mayis arasinda cicek aciyor ve Fransa'da koruma altinda yerinden sokulmesi, ciceklerinin toplanmasi yasak zaten o kadar nadir goruluyor ki.   Ayrica Nesli Tehlike Altindan Olan Yabani Hayvan ve Bitki Türlerinin Uluslararası Ticaretine İlişkin Sözleşme uyarinca tum dunyada koruma altina alinan turlerden. Fransa'nin Akdeniz kiyisi harci her uyerinde gorulebilirmis ozellikle asitli topraklari seviyor.

Gecen sene ben bu benekli yapraklari ve cicegi gormustum ancak orkide oldugunu bilmiyordum. Ozellikle cilli yapraklari ve sapi hosuma gitmisti. Cimenlerin arasinda cikti ancak cicek acmadi nedense bu sene kayboldu. Bu sene yine arastirmalarima basladim ama gecen sene nerede gordugumu hatirlamiyordum ormanda da gormus olabilirdim ki o zaman yeniden bulmam zor olacakti. Derken karsima cikmazlar mi bizim 2 kmlik koy yolu boyunca 20 tane cicek var.Yukaridaki iki orkide arkadasimin bahcesinden muskarilerin yaninda kendiliginden cikmis. Avrupa'da yuzyillar boyunca cig ve pismis olarak yumrulari yenmis. Yikandiktan sonra guneste kurutulan rizomlardan bir cesit nisasta elde edilirmis. Sut ve balla bazen kuru incirle karistirlan bu undan bilin bakalim ne? Evet salep elde edilirmis. Sakinlestirici ve ishal onleyici bu karisimi 19 yuzyil sonuna kadar bulmak mumkunmus. Simdilerde birakin salebi cicekleri bile gormek mucize.  Bazi orkide cesitleri polenizasyonu kolaylastirmak icin ariya cok benzer disi organlar gelistirmis ancak onlar bu postun konusu degil simdilik ancak merak ederseniz bu inanilmaz orkideler icin tiklayin. 

http://www.nocueill.fr/pages_bota/orchis_mascula.php alinmistir.

Dioscoride 1. yuzyilda yasamis yunanli bir sifaci alim, bu orkidenin faydalarini ilk kesfedenmis. Teselya'da bu orkidenin koklerini yiyen kadinlarin kizi yiyen erkeklerin oglu olurmus. Dioscoride'den once Theophraste yumrularinin bicimi nedeniyle testise benzeterek bu benzerlikten yola cikarak cinsel gucu arttirdigini soylemis bu da sonunu hazirlamis tabi bizim sahane orkidelerin.  

Diger yabani orkide cesitleri icin buraya tik tik.

sapi bile cilli, bazi ciceklerin ici de

Orkidelerle ilgili sayisiz sivil toplum kurulusu var bunlardan birinde inanilmaz zenginlikte Turkiye orkideleri ile makalelere rastladim ilgilenenler ve guzelim ciceklerin fotograflari icin. Bir kismi mezarliklarda cekilmis fotograflarin insanlarin en az ugradigi yer nesli tukenmekte olan bitkilere koruma saglamis. Bir sponsor bulsam hayatimi bu ise adasam diyorum.

Ben bu yaziyi yazdiktan yaklasik iki ay sonra Turkiye orkideleri hakkinda Turkce harika bir siteye rastladim. Tik tik.

Bahar mujdecileri

Kardelenlerin salinisini takip edecek bahar mujdecisi bir cok soganli guzelin eli kulaginda. Hos, bugunlerde bir cok bahce marketinden evlat edinilmis versiyonlari evlerimizde ya coktan ciceklendiler, ya da ciceklenmek uzereler. Bunlara cok sevdigim “Muscari”ler de dahil…


Bugun dunyanin hemen heryerinde yetistirebilmesine karsin aslen Akdeniz ve Bati Asyali olan Muscari, latince muscus kelimesine dayanmakta bu da musk kokusunu andirmasindan kaynaklanmaktadir diyor pek cok botanik kaynagi. 30 civarinda farkli turu oldugu bilinen Muscarilerin musk kokusunu benim burnum onaylamiyor ama bunun nedeni kulture edilmis turlerinin gelistirilmeleri esnasinda yitirdikleri bir ozellikten kaynaklaniyor olabilir. Turkcede genel olarak “dag sumbulu” olarak adlandirilsa da pek cok yerel ismi de vardir. Almanca konusan botanikciler “Traubenhyazinthe” derlerken minik ciceklerden olusmus bir uzum salkimini andirisindan yola cikarlar. Tipki “Muscari à grappe” diyen Fransiz meslektaslarinin yaklastiklari gibi. Ait oldugu aile ise Hyacinthaceae. Mavi-mor arasi bir renk skalasina sahip olan muscarilerin beyaz cicekli (alba) olanlarina da sikca rastlamaktayiz. Muscari comosum, mor cicekleri ile dag sumbulleri arasinda soganlari yenilebilir ozellige sahip olan bir alt turdur.


Minik soganlari uygun kosullarda cogalma egiliminde olup gruplar halinde, erken bahar aylarinda ciceklenirler. Eger muskari soganlariniz varsa sonbaharda yari golgeli bir alana, bir arada ancak sIk olmayacak bir bicimde ekmelisiniz. Cok dar bir alanda ise soganlari zaman icerisinde ayrimaniz gerekebilir. Yer seciminiz muskarilerin gelecek yillarda da saglikli bir bicimde gelismeleri acisindan oldukca onemli. Eh artik gozunuz elleriniz bu guzellerin uzerinde olacak.

Güz Çiğdemi (Colchium autumnale)

  Some rights reserved by davida3

Latince: Colchium autumnale
Türkce: Güz Çiğdemi, Sonbahar Çiğdemi, Aci Çiğdem
Ingilizce:  Autumn Crocus, Naked Lady
Almanca: Herbstzeitlose, Herbstvergessene, Teufelsbrot
Fransizca:  Colchique d'automne
Toksik durumu: Tüm bitki unsurlari (cicek, sogan, yaprak, meyve kapsülü) ölümcül derecede zehirli Kolşisin içerir!!!

Sevgili Güz Çiğdemi,

Ormandaki yürüyüs yolunun kenarinda seni ilk gördügümde cok sasirdigimi itiraf etmeliyim. Mevsimlerden sonbahardi cünkü ve sen her halinle "ben bir cigdemim" diyordun. Yapraklarin yoktu gerci. Öylece incecik, borumsu bir dalin üzerinde acmis bir cicektin, sadece cicektin. "Mevsimden bana ne? Hem ciceklenmek icin ne dala, ne yapraga ihtiyacim var benim" der gibiydin. Oysa bilirsin, soganli bitkiler genellikle ilkbaharda acarlar. Kardelenlerle baslar resmi gecit. Cigdemlerle, nergislerle, lalelerle devam eder. Mevsimini mi sasirmistin? Buna da pek olasilik vermedim. Fakat bazi soganli bitkilerin ilkbaharda degil de yaz ortasinda actigini duymustum. Öyleyse neden sonbaharda acanlar da olmasindi?

Sincap oglum da sevdi seni. O, yasi itibariyle sevdigini ille de elinde tutmak, hissetmek, sahip olmak istiyor. Bir tanecik koparmasina göz yumdum, kusura bakma. Seni böylece tanidi, solmaya basladiginda geciciligin anlamini da cözer gibi oldu. Artik her ikinizi de unutmaz kolay kolay.

Eve gelince merakla adini aramaya basladim. Neyse ki, bugünlerde elimin altinda bir doga kilavuzu var. Ciceklerin renklerine göre, agaclarin yapraklarina göre kategorilere ayrildigi bir cep kitabi. Bahsetmis miydim bilmem? Bu blog da, bitkileri tanimak isteyenlerin kolayca yolunu bulabilecegi sanal bir doğa kılavuzu olsun istiyoruz biz. Ormana giderken cebimize koyup götürebilecegimiz türden degil belki, ama eve döndügümüzde açıp bakabileceğimiz türden bir kılavuz. Kitapta, pembe cicekliler arasinda kolayca buldum seni. Resmini görünce "aa, evet, işte bu olmalı" dedim. Ama asıl ismini görünce emin oldum sen oldugundan: "Herbstzeitlose", yani "Sonbahar zamansızı" :) Nasıl da seni anlatiyor, degil mi? Adini sevdim hemen. Sonra okumaya basladim.

Zambakgillerdenmissin. Ailenize ise Colchicum denirmis. Antik cagda efsanelere konu olan büyücü Medea'nin, Karadeniz kiyilarindaki vataninin adi Colchis'den geliyormus bu ad. Asya, Avrupa ve Kuzey Afrika dogal yasam alaninmis.  Beyaza yakin soluk pembeden, koyu pembeye dogru tonlarda ciceklerini Agustos sonu - Ekim arasi acarmissin. Daima 6 taç yapragi olurmus ciceklerinin. 6 stamen (erkek organ), 3 de pistil (disi organ) olurmus her bir ciceginde.  "Ne gerek var simdi bu ince detaylara, faydalarima gelelim bir an önce" dedigini duyar gibiyim.  Fakat seni diger cigdemlerden ayirtedebilmek icin iste bu ince detaylar önemli zamansizim. Cigdemler (Crocus) ki, bambaska bir ailedendir (Süsengiller) ve seni onlardan ayirtedebilmek yasamsal önem tasir. Biraz sabir lütfen.
 

Some rights reserved by BerndH

Gerçekten hiç yaprağın olmazmis cicek actiginda. 5-20 cm. arasi  ince borumsu dallar üzerinde açarmişsin. Incecik cigdem yapraklarindan cok, kalin lale yapraklarini andiran yesil yapraklarin ilkbaharda arz-i endam eder ve beraberinde meyve kapsüllerini tasirmis. Meyve kapsüllerin önce yesil olur, olgunlastikca kahverengilesirmis. 3 odacikli olur ve kahverengi-siyah tohumlarini tasirmis. Bütün yaz toprak altinda büyüyen ve yavrulayan soganlarin, ciceklenmeyi ancak sonbaharda akil edermis. Önce yapraklanan, sonra cicegini ve nihayet meyvesini veren bitkiler dünyasinda, bu döngüyü allak bullak eden, adeta "zamanin disinda" yasayan bir tuhaf cicekmissin sen. Romalilar'in sana filius ante patrem yani 'oglu babasindan önce' dedigini biliyor muydun?

Some rights reserved by EKSwitaj

Sulak cayirlari ve su yakinindaki ormanlik alanlari severmissin en cok. Dogru bu, benim seni gördügüm orman da bir nehir boyunca akar gider.  Yer altindaki yumrularindan, ciceklerine ve yapraklarina dek, Kolşisin denen bir madde icerirmissin. Zehirliymissin, hem de cok. Böylece efsanevi Medea'yla aranda ne türden bir bag oldugunu da anlar gibi oluyoruz yavastan. Türkce'de sonbahar ve güz cigdemi yaninda "aci cigdem" adiyla bilinmen de bu yüzden olsa gerek. Anadolu'da seni cigdem sanarak veya soganini bildigimiz yemeklik sogana benzeterek yiyenler, Almanya'da ise bahar aylarinda ayi sarimsagi (Allium ursinum) toplayayim derken yanlislikla senin yapraklarindan toplayip zehirlenenler olurmus. En zehirli yerin %2'ye varan Kolşisin oraniyla ciceginmis. Pisirmek, kaynatmak ve kurutmak da azaltmazmis zehirini. Sincap oglumla bitki kesiflerine ciktigimizda, daha da dikkatli olmam gerektigine dair bir ögüt aliyorum bu okuduklarimdan. Fakat  seni baska bitkilerle karistirip yiyenlerin zehiri olan Kolşisin, kimi dertlerin de sifasidir. Antik caglardan bu yana Gut hastaliginin ve romatizmanin tedavisinde kullanilir örnegin. Milattan Önce 1550 yilina ait Misir papirüslerinde bile adin gecer bu yüzden. Daha da ötesi, Ailevi Akdeniz Atesi'nin tedavisinde kullanilan bir ilac elde edilir senden. Her iki durumda da anti-enflamatuar etkilerin vardir. Önünde sirf bu yüzden bile saygiyla egilebilirim güz cigdemi. "Her madde zehirdir. Zehir olmayan madde yoktur; zehir ile ilacı ayıran dozdur" diyen Paracelsus ile hic tanismis miydiniz peki?

Kolşisin hücre bölünmesini durdurdugu icin  bahcecilikte, gen ve hücre arastirmalarinda da kullanilirmis. Bugün bahceseverlere sunulan yeni kültür bitkileri ve marketlerdeki yeni meyve türlerinden bir cogu Kolşisin ile islemden gecirilirmis. Gayet tehlikeli olmana ragmen, sonbaharda cicek acman sebebiyle bazi bahcivanlarin bahcelerinde severek yer actigi bir cicekmissin ayni zamanda. Bütün yili sorunsuz olarak toprak altinda gecirebildigin, baska soganli bitkiler gibi cicekten sonra topraktan sökülüp, zamani gelince tekrar ekilmen gerekmedigi icin de seviyor olmalilar seni.

Fakat ne yalan söyleyeyim, ben seni yine de ait oldugun yere, bir orman yolunun kenarina daha cok yakistiriyorum. Gelecek baharda yapraklarinla ve tohum kapsüllerinle tanisiriz belki. Gelecek sonbaharda ise yine görüsmeyi umuyorum. Tanistigimiza cok memnun oldum güz cigdemi!

Son söz olarak seni diger bitkilerden ayirt etmeye yarayan özelliklerini bir kez daha siralayalim.
Cicekli zamandinda:

• Mevsimin sonbahar olusu (Cogu cigdem ilkbaharda cicek acar.)
• Ciceklerine yaprak eslik etmemesi (Cigdemler actiginda suradaki gibi ince yaprakli olur)
• Ciceklerinin 6 stamen ve 3 pistili olmasi. (Yine sonbaharda acmasina ragmen safran cigdeminin (Crocus sativus) 3 stamen'i vardir.)

Yaprakli zamaninda:

• Yapraklarin diger cigdemlerden farkli olarak lale yapragina benzer. Ne yazik ki, ayi sarimsagina da...
• Fakat ayi sarimsagi yapraklari sarimsak gibi kokar. Seninki kokusuzdur.
• Ayi sarimsaginin yapraklari arasinda seninki gibi tohum kapsülü olmaz.

Kaynaklar:

1. Der Tier- und Pflanzenführer (Eisenreich, Handel, Zimmer)
2. http://www.fsbio-hannover.de/oftheweek/105.htm
3. http://www.pharmazie.uni-mainz.de/AK-Stoe/DB/Gruppe01f/colchicum_autumnale.htm
4. http://faculty.ucc.edu/biology-ombrello/pow/autumn_crocus.htm
5. http://www.br-online.de/br-alpha/vom-ahorn-bis-zur-zwiebel-pflanzen-herbstzeitlose-ID1245845738431.xml (Almanca bir video. Güz cigdeminin yasam döngüsüne dair harika görüntüler var. Herkese tavsiye ederim.)