Yaki otu cesitleri /Epilobium

Buyuk yaki otu/Epilobium hirsutum/épilobe hirsute

 Ben uzun boylu bir yaki otuyum, onun icin adim buyuk yaki otu 2 metreye kadar ulasabilirim. Ozellikle nemli bolgeleri çok severim ama yol kenarlarinda da yetisirim, gelip gecen arabalari ve icindeki cocuklari seyrederim. Tuylu olmama bakmayin elinizi acitmam yumusaciktir yapraklarim. Karsilikli dizilmis kenarlari hafif dantel gorunumundedir ustelik. Kovaya benzeyen koyu pembe ciceklerim var. Krem rengi stigmatlarim ile hos bir kontras teskil eder.  Uzun saplara benzeyen tohum keseciklerim var yeterince olgulasinca onlari olabildigince uzaga firlatmak icin nerdeyse duyabileceginiz bir sesle yay gibi acabilirim. Hazirandan itibaren beni gormeniz mumkun ama bu seneki gibi can sikan yagmurlar temmuz sonunda açmama neden olabilir merak etmeyin eylule kadar buralardayim.

solda buyuk yaki otu sagda kucuk yaki otu

Kucuk yaki otu/Epilobium montanum /épilobe des montagnes

Tohumlarimi en uzaga firlattim, yay gibi actim tohum keseciklerimi.

Zor bir bitki hiç degilim, cakil taslari arasinda bile yetisirim.

Birde benim basak seklinde dizilmis cicekli olanim var ama onun fotograflarini bulmasi lazim yazarimizin. Sizin elinizde varsa ekleyelim:)

Ebegumecigiller ( Malvaceae) ve Malva Sylvestris



Malva Neglecta Kucuk Ebegumeci alt ve ust fotolar

                             
                                      

Etrafa dağılan tohumlarıyla her sene ekilmemiş arazileri, yol kenarlarını bazen bahçelerimizi susler buyuk ebegumeci(malva slyvestris). Yaklasik 100 civarinda kuzeni vardır. En yakın kuzenleri lavatera arborea (la mauve royale), alcea rosea (rose trémière gulhatmi),  althaea officinalis (guimave)  ve bu yazıya ilham olan Berceste'nin hibiskusu olup bamya, pamuk ile de akrabadır. Canlı pembe üzerine mor çizgili çiçekleri ile diğer ebegümeci cinslerinden ayrılır. Küçük ebegümeci Malva neglecta’nin çiçekleri beyaz uçuk pembe arasıdır. Ikiz kardeşler kadar birbirine benzemelerine rağmen  Malva alcea kalkerli, Malva moschata silisli toprakları sever oysa disardan bakinca tek farklari birinin çiçekleri diğerine gore daha büyük olmasidir. Ikisini birbirinden ayırt etmek için uzmanlar çiçeğin içindeki minik balkabağina benzeyen içe bakarlar.

lavatera arborea Mauve royale



Sol sag fotolar Gulhatmi (Rose trémière )Alcea rosea



*

Antik caglarda ebegumeci ilac olarak oldugu kadar mutfakta sebze olarak siklikla kullanilmistir. Romali'lar korpe yapraklarini salatalarda kullanmislardir. Pitagora gore bu bitki tutkuyu azaltir, karnimizi ve ruhumuzu ozgurlestirir. Pline’l’ancine’e gore duzenli kullanimi bagisiklik sitemini guclendirir. Yunanli   doktor Dioscoride’e gore bagirsak, safra kesesi, bocek sokmalari, yaniklara ve kesiklere karsi ebegumeci ilactir. Ronensans’a kadar saltanatini surdurmustur. Modern tip ebegumecinin yararlarini kanitlamistir. Icerdigi salyamsi madde sakinlestirici ve yumusaticidir. Bu nedenle ebegumeci koku bebeklerin dis cikarma donemlerinde kemirmeleri icin ellerine verilir. Zengin potasyum icerigiyle bobreklere yardimcidir. A,B,C ve E vitaminlei ile flavonoidlerden acisindan da zengindir bu yuzden antienflamatur, anti viral, ve anti alerjiktir. Icerigindeki anthocynine mavi renk vericidir ve antioksidan olup yaslamanya karsi kullanilir. Vazgecilmez bir sebzeyken sofralarimizdan kaybolmasini jelatinimsi maddesi yuzunden, ayni bamya gibi salya birakmasindan olmali.

Bugun bitki caylarina karistirilarak kullanilir. Turkiye’de bazi yorelerde kucuk ve buyuk ebegumecinin yemegi yapilir yenir. Hangi yemeklerde kullanildigina iliskin daha fazla bilgi icin Tijen Inaltong Mutfaktaki Yaban'a basvurmaniz onerilir. Ayrica hemeopati'de kullanilir. Benim onunla ilk tanismam Antalya’da gerceklesti. Universite birinci sinifta hemen uclu kiz grubumuzu olusturmustuk. Ikimiz Istanbul’lu ucuncumuz Antalya’li idi. Subat tatilinde evine geri dondu ucuncu. Biz kaldik Istanbul’da, ne yapalim Guney’e gidelim dedik. Atladik otobuse ver elini Antalya, gardan sehir merkezine minibusle gittik. O zaman cep telefonu filan yok sokak kulubesinden ucuncu arkadasi aradik, sen bize ne zaman istersen gel demistin hala teklif gecerli mi diye? Kizcagiz tabi nerden tahmin etsin gelin tabi dedi. Iyi o zaman biz Antalya merkezdeyiz gel bizi al dedik. Sessizlik oldu mu telefonda hatirlamiyorum cok guzel bir hafta gecirdik. Anne ve babasi iyi ve kibar insanlarmis bizi kapi disari etmediler. Geceleri Tanita Tikaram dinleyip sabahlara kadar konusurduk. Annesi bir gun bize bol limonlu ebegumeci yemegi yapti ve ben bu tatil gibi o yemegi de hala unutamadim. Sonra gun oldu yillar gecti hayalimdeki bahceme kavustum. Bahcemde doganin bana armagani yabani bitkilerin adlarini bulmaya calisirken guzelim pembe ciceklinin ebegumeci oldugunu tahmin bile edemezdim. Kendiliginden yetisen bu guzel cicek icin kuslara yada tohumlari topraga getirmis olan ruzgara tesekkurler. Cicekleri hala acmaya devam edip ruhumu oksarken ayrica yapraklarindan dolma saracagim gunu dusluyorum simdilik.





Buyuk ebegumeci Malva Sylvestris fotolari

Latince adi: Malva Sylvestris
Fransızca adı : La grande mauve, fausse guimauve, here à fromage, malva, mauve sauvage
Ingilizce adı :Common mallow, high mallow
Almanca adı: Grobe Kasepappel
Ailesi : Malvaceae Ebegumecigiller
Ciceklenme donemi : Mayis, agustos arasi
Cok gzeul bir buyuk ebegumeci cizimi icin burayi tiklayin.Tesekkurler Meyvelitepe


                                             Ikiz kardeslerin fotograflari asagida ;

Malva Mochata ve Alcea alt ve ustteki fotolar



Güz Çiğdemi (Colchium autumnale)

  Some rights reserved by davida3

Latince: Colchium autumnale
Türkce: Güz Çiğdemi, Sonbahar Çiğdemi, Aci Çiğdem
Ingilizce:  Autumn Crocus, Naked Lady
Almanca: Herbstzeitlose, Herbstvergessene, Teufelsbrot
Fransizca:  Colchique d'automne
Toksik durumu: Tüm bitki unsurlari (cicek, sogan, yaprak, meyve kapsülü) ölümcül derecede zehirli Kolşisin içerir!!!

Sevgili Güz Çiğdemi,

Ormandaki yürüyüs yolunun kenarinda seni ilk gördügümde cok sasirdigimi itiraf etmeliyim. Mevsimlerden sonbahardi cünkü ve sen her halinle "ben bir cigdemim" diyordun. Yapraklarin yoktu gerci. Öylece incecik, borumsu bir dalin üzerinde acmis bir cicektin, sadece cicektin. "Mevsimden bana ne? Hem ciceklenmek icin ne dala, ne yapraga ihtiyacim var benim" der gibiydin. Oysa bilirsin, soganli bitkiler genellikle ilkbaharda acarlar. Kardelenlerle baslar resmi gecit. Cigdemlerle, nergislerle, lalelerle devam eder. Mevsimini mi sasirmistin? Buna da pek olasilik vermedim. Fakat bazi soganli bitkilerin ilkbaharda degil de yaz ortasinda actigini duymustum. Öyleyse neden sonbaharda acanlar da olmasindi?

Sincap oglum da sevdi seni. O, yasi itibariyle sevdigini ille de elinde tutmak, hissetmek, sahip olmak istiyor. Bir tanecik koparmasina göz yumdum, kusura bakma. Seni böylece tanidi, solmaya basladiginda geciciligin anlamini da cözer gibi oldu. Artik her ikinizi de unutmaz kolay kolay.

Eve gelince merakla adini aramaya basladim. Neyse ki, bugünlerde elimin altinda bir doga kilavuzu var. Ciceklerin renklerine göre, agaclarin yapraklarina göre kategorilere ayrildigi bir cep kitabi. Bahsetmis miydim bilmem? Bu blog da, bitkileri tanimak isteyenlerin kolayca yolunu bulabilecegi sanal bir doğa kılavuzu olsun istiyoruz biz. Ormana giderken cebimize koyup götürebilecegimiz türden degil belki, ama eve döndügümüzde açıp bakabileceğimiz türden bir kılavuz. Kitapta, pembe cicekliler arasinda kolayca buldum seni. Resmini görünce "aa, evet, işte bu olmalı" dedim. Ama asıl ismini görünce emin oldum sen oldugundan: "Herbstzeitlose", yani "Sonbahar zamansızı" :) Nasıl da seni anlatiyor, degil mi? Adini sevdim hemen. Sonra okumaya basladim.

Zambakgillerdenmissin. Ailenize ise Colchicum denirmis. Antik cagda efsanelere konu olan büyücü Medea'nin, Karadeniz kiyilarindaki vataninin adi Colchis'den geliyormus bu ad. Asya, Avrupa ve Kuzey Afrika dogal yasam alaninmis.  Beyaza yakin soluk pembeden, koyu pembeye dogru tonlarda ciceklerini Agustos sonu - Ekim arasi acarmissin. Daima 6 taç yapragi olurmus ciceklerinin. 6 stamen (erkek organ), 3 de pistil (disi organ) olurmus her bir ciceginde.  "Ne gerek var simdi bu ince detaylara, faydalarima gelelim bir an önce" dedigini duyar gibiyim.  Fakat seni diger cigdemlerden ayirtedebilmek icin iste bu ince detaylar önemli zamansizim. Cigdemler (Crocus) ki, bambaska bir ailedendir (Süsengiller) ve seni onlardan ayirtedebilmek yasamsal önem tasir. Biraz sabir lütfen.
 

Some rights reserved by BerndH

Gerçekten hiç yaprağın olmazmis cicek actiginda. 5-20 cm. arasi  ince borumsu dallar üzerinde açarmişsin. Incecik cigdem yapraklarindan cok, kalin lale yapraklarini andiran yesil yapraklarin ilkbaharda arz-i endam eder ve beraberinde meyve kapsüllerini tasirmis. Meyve kapsüllerin önce yesil olur, olgunlastikca kahverengilesirmis. 3 odacikli olur ve kahverengi-siyah tohumlarini tasirmis. Bütün yaz toprak altinda büyüyen ve yavrulayan soganlarin, ciceklenmeyi ancak sonbaharda akil edermis. Önce yapraklanan, sonra cicegini ve nihayet meyvesini veren bitkiler dünyasinda, bu döngüyü allak bullak eden, adeta "zamanin disinda" yasayan bir tuhaf cicekmissin sen. Romalilar'in sana filius ante patrem yani 'oglu babasindan önce' dedigini biliyor muydun?

Some rights reserved by EKSwitaj

Sulak cayirlari ve su yakinindaki ormanlik alanlari severmissin en cok. Dogru bu, benim seni gördügüm orman da bir nehir boyunca akar gider.  Yer altindaki yumrularindan, ciceklerine ve yapraklarina dek, Kolşisin denen bir madde icerirmissin. Zehirliymissin, hem de cok. Böylece efsanevi Medea'yla aranda ne türden bir bag oldugunu da anlar gibi oluyoruz yavastan. Türkce'de sonbahar ve güz cigdemi yaninda "aci cigdem" adiyla bilinmen de bu yüzden olsa gerek. Anadolu'da seni cigdem sanarak veya soganini bildigimiz yemeklik sogana benzeterek yiyenler, Almanya'da ise bahar aylarinda ayi sarimsagi (Allium ursinum) toplayayim derken yanlislikla senin yapraklarindan toplayip zehirlenenler olurmus. En zehirli yerin %2'ye varan Kolşisin oraniyla ciceginmis. Pisirmek, kaynatmak ve kurutmak da azaltmazmis zehirini. Sincap oglumla bitki kesiflerine ciktigimizda, daha da dikkatli olmam gerektigine dair bir ögüt aliyorum bu okuduklarimdan. Fakat  seni baska bitkilerle karistirip yiyenlerin zehiri olan Kolşisin, kimi dertlerin de sifasidir. Antik caglardan bu yana Gut hastaliginin ve romatizmanin tedavisinde kullanilir örnegin. Milattan Önce 1550 yilina ait Misir papirüslerinde bile adin gecer bu yüzden. Daha da ötesi, Ailevi Akdeniz Atesi'nin tedavisinde kullanilan bir ilac elde edilir senden. Her iki durumda da anti-enflamatuar etkilerin vardir. Önünde sirf bu yüzden bile saygiyla egilebilirim güz cigdemi. "Her madde zehirdir. Zehir olmayan madde yoktur; zehir ile ilacı ayıran dozdur" diyen Paracelsus ile hic tanismis miydiniz peki?

Kolşisin hücre bölünmesini durdurdugu icin  bahcecilikte, gen ve hücre arastirmalarinda da kullanilirmis. Bugün bahceseverlere sunulan yeni kültür bitkileri ve marketlerdeki yeni meyve türlerinden bir cogu Kolşisin ile islemden gecirilirmis. Gayet tehlikeli olmana ragmen, sonbaharda cicek acman sebebiyle bazi bahcivanlarin bahcelerinde severek yer actigi bir cicekmissin ayni zamanda. Bütün yili sorunsuz olarak toprak altinda gecirebildigin, baska soganli bitkiler gibi cicekten sonra topraktan sökülüp, zamani gelince tekrar ekilmen gerekmedigi icin de seviyor olmalilar seni.

Fakat ne yalan söyleyeyim, ben seni yine de ait oldugun yere, bir orman yolunun kenarina daha cok yakistiriyorum. Gelecek baharda yapraklarinla ve tohum kapsüllerinle tanisiriz belki. Gelecek sonbaharda ise yine görüsmeyi umuyorum. Tanistigimiza cok memnun oldum güz cigdemi!

Son söz olarak seni diger bitkilerden ayirt etmeye yarayan özelliklerini bir kez daha siralayalim.
Cicekli zamandinda:

• Mevsimin sonbahar olusu (Cogu cigdem ilkbaharda cicek acar.)
• Ciceklerine yaprak eslik etmemesi (Cigdemler actiginda suradaki gibi ince yaprakli olur)
• Ciceklerinin 6 stamen ve 3 pistili olmasi. (Yine sonbaharda acmasina ragmen safran cigdeminin (Crocus sativus) 3 stamen'i vardir.)

Yaprakli zamaninda:

• Yapraklarin diger cigdemlerden farkli olarak lale yapragina benzer. Ne yazik ki, ayi sarimsagina da...
• Fakat ayi sarimsagi yapraklari sarimsak gibi kokar. Seninki kokusuzdur.
• Ayi sarimsaginin yapraklari arasinda seninki gibi tohum kapsülü olmaz.

Kaynaklar:

1. Der Tier- und Pflanzenführer (Eisenreich, Handel, Zimmer)
2. http://www.fsbio-hannover.de/oftheweek/105.htm
3. http://www.pharmazie.uni-mainz.de/AK-Stoe/DB/Gruppe01f/colchicum_autumnale.htm
4. http://faculty.ucc.edu/biology-ombrello/pow/autumn_crocus.htm
5. http://www.br-online.de/br-alpha/vom-ahorn-bis-zur-zwiebel-pflanzen-herbstzeitlose-ID1245845738431.xml (Almanca bir video. Güz cigdeminin yasam döngüsüne dair harika görüntüler var. Herkese tavsiye ederim.)