14 Ekim 2010 Perşembe

Hazan Güneşi: Kasımpatı


Fotoğraf Beste'den

Yazın olmazsa olmazı nasıl ortancaysa, sonbaharınki de hiç kuşku yok kasımpatıdır. Neşeli bir hay huy içinde geçen yaz mevsimi, yerini sonbaharın giderek grileşen havasına bıraktığında bulutlar ardında saklanan güneşin hayat dolu ışığını özleyiveririz. Galiba ışığa dönen pervanelerden çok da bir farkımız yok. İşte tam da bu puslu hazan günlerinde açar kasımpatılar, rengarenk ışıklı çiçeklerle güneşin boşluğunu doldurmak onların işidir, bana kalırsa onlar hazan güneşidir.

Lakin sonbaharda çiçek açmak öyle her bitkinin harcı değildir. Bunu başarmak için ilkbahar, yazın yavaş yavaş yükselen sıcağına da, sonbahar, kışın giderek artan serinliğine de ayak uydurabilmek gerekir. Kasımpatılar ılınan havalarla birlikte peşpeşe açan diğer çiçeklerin aksine ışıklı günlerde yapraklarında ürettiği bitki şekeriyle adeta ışığı depolar ve içimizi açacak rengarenk çiçekler için sonbaharı sabırla bekler. Günümüzü aydınlatsalar da aslında uzun gecelerin çocuğudur onlar, çiçek açabilmek için yirmidört saatin en az onikisini karanlıkta geçirmek isterler. Bu yüzden uzun yaz günlerinde çiçek açmadan büyür, boylanır ve günler kısalıp da içimizdeki ışık özlemi büyüdüğünde çiçeklerine sakladıkları güneşle bizi şaşırtır, mutlu ederler.

Papatyagiller (Asteraceae veya Compositae) ailesinden gelen bu alçakgönüllü, ışık saçan çiçeğin masal prenseslerini kıskandıracak, dünyanın en eski kültürlerinden biri olan Çin kadar eskilere ve kırlardan saraylara uzanan ilginç bir öyküsü vardır. Rivayete göre, ilk kez 15. yüzyılda Çin’de küçük sarı çiçekleriyle şifalı bir bitki (Chrysanthemum hortorum) olarak yetiştirilen kasımpatı, gel zaman, gi
t zaman hemen her bahçeyi süsleyen yakınları papatya, yıldız (aster) ve ayçiçeğinin aksine, yalnızca soyluların bahçesinde ekilir hale gelir ve yakın geçmişe kadar da bu gelenek bozulmaz. Hatta öyle ki, Çin’de sonbaharın simgesi sayılan bu çiçek, erik çiçeği (kış), orkide(bahar) ve bambuyu da (yaz) içine alan Soylu Dörtlüden biri olarak kabul edilir. Konfüçyüs dahil bir çok düşünüre ilham vererek Çin sanatında da özel bir yer edinir. Uzun ömür ve bilgeliğin simgesi olarak kabul edilen çiçeğimiz, bu ününü kıyısında kasımpatı yetişen gölün suyunu içtikleri için 130 - 140 yıl yaşadıkları söylenen "Nanyang" bölgesi halkına ve efsanelere borçludur. Çin kültüründe şifalı sayılan bu çiçeğin taç yapraklarında biriken çiğ tanelerinden yapılan iksirin yaşam enerjisini güçlendirdiğine ve yenilediğine, hatta bir efsaneye göre ölümsüzlük verebildiğine inanılır. Bugün hala Çin’de ay takvimiyle her 9. ayın, 9. günü kutlanan Çifte Dokuzlar bayramında (güneş takvimiyle 26 Ekim), hibrid doğası nedeniyle renkleri ve çeşitleri insanoğlunun hayalgücüyle sınırlı olan bu çiçeğin güzelliğini seyretmekle yetinmeyen halk, bu günü kasımpatı keki yiyerek, uğurlu kasımpatı şarabı içerek kutlar ve taze taç yapraklarından da gelecek yılın şarabını hazırlar. Kasımpatı şarabının alternatifi ise yazın hararet gideren, kışın ise soğuk algınlığının üstesinden gelen çayıdır. Bitkinin sadece çiçek kısmının 10 dakika kaynar suda demlenmesiyle hazırlanan çay, isteğe göre bir kaşık kurtüzümü (gojiberry) ve şeker ilavesiyle zenginleştirilerek zevkle içilir.
Chung Yeung Festival / Çifte Dokuzlar festivali

Dördüncü yüzyılda Kore üzerinden Japonya’ya geçen ve yine efsanelere konu olan kasımpatı, ilginçtir ki, orada da alelade bir çiçek olarak kalmayıp M.S. 910 yıllarında ülkenin milli çiçeği olarak kabul edilir. Onaltı yapraklı altın kasımpatı Japon imparatorunun arması ve en yüksek onur nişanının da simgesi olur. Japonya’nın en eski beş kutsal bayramından biri olarak kabul edilen Milli Kasımpatı Günü ya da halk dilindeki adıyla mutluluk bayramı günümüzde de tıpkı Çin’de olduğu gibi 9. ayın 9. gününde kutlanır.

Onyedinci yüzyıl sonlarında ilk kez Hollandalıların eliyle Avrupa’ya geldiğinde şanını de beraberinde getiren kasımpatı, Yunanca’da altın çiçek anlamına gelen “Chrysanthemum” adını alır. Doğu kültürlerinde uzun ömür ve mutluluğu çağrıştırmasına karşın, ne yazık ki batıdaki bir çok kültürde "son" ile bağdaştırılır. Belçika, İtalya, ve Avusturya’da yas günlerinin çiçeği olarak kabul edilen beyaz kasımpatı, Fransa’da da aynı kaderi paylaşır.
Bu fotoğraf da Berceste'den

Yaşamın ya da ölümün simgesi de olsa kasımpatı papatyaya benzer, alelade sarı bir çiçek olarak çıktığı yolda, bugün artık taç yaprağı biçimine göre 13 sınıfa ayrılmış üçbine varan zengin çeşidiyle bir çok kültürün vazgeçilmezleri arasına girmekle kalmayıp neredeyse en çok çeşidi olan çiçek ünvanının da sahibidir. Japonya’da imparatorluk tahtına adını ve şeklini veren kasımpatı, oradaki çiçek takviminde Eylül, İngiliz takviminde ise bizde olduğu gibi Kasım ayını simgeler.

Doğu tıbbında vertigo’dan gribe, katarakttan depresyona kadar çeşit çeşit hastalığın iyileştirilmesinde kullanılan ve ömrü uzattığına inanılan kasımpatının yenebilir türlerinin (
Chrysanthemum indicum + C.morifolium) taç yaprakları salatalarda, çorbalarda, balık yemeklerinde ve diğer sebzelerle kullanılır. Öte yandan, “Pyrethrum” adıyla bilinen iki çeşidinin (C. cinerariifolium ve C. coccineum) kurutulmuş çiçekleri ise böcek öldürücü olarak kullanılmakta, fakat bu ilacın organik olmasına karşın insanlar için de böceklere olduğu kadar zararlı olduğu önemle belirtilmektedir. Bu iki türü kadife çiçekleri gibi böcek savar kardeş bitkiler olarak bahçelere, özellikle de brokolinin yanına ekilebilmektedir.

Asya’dan dünyanın dört bir yanına dağılmış kasımpatının meraklıları tarafından günümüzde kurulmuş pek çok dernek, birlik var. Bu bitkiyi bahçelerde, saksılarda yetiştirmek isteyenler için kuşkusuz en iyi yöntem, bu deneyimli yetiştiricilerin bilgilerinden yararlanmak. Kasımpatıların tohumdan üretilmeleri nispeten biraz zahmetliyse de çelik ve kök ayırarak yetiştirilmeleri çok kolay. Ekimi için en uygun zaman bahar ayları, fakat geç kalanların Temmuza kadar şansı olduğu söyleniyor. Her türlü toprakta yetişebilen kasımpatı, her bitki gibi hayvan gübresi, çürümüş yaprak ve ağaç yosunu içeren humus karışımına kayıtsız kalamıyor ve coşuyor. Çeliklerin veya fidelerin ancak kökün boyu kadar derine ekilmesi gerekiyor. Küçük saksılarda biraz büyüyüp güçlendikten sonra kalıcı yerlerine taşınıp 40 cm arayla ekilir ve yeterli drenaj da sağlanırsa hem çiçekleri, hem de yetiştiricileri keyifleniyor. Çiçek verimini artırmak için ise Temmuz ayında boyu 25 cm’yi geçen sürgünlerin 10-15 cm kalacak şekilde budanması tavsiye ediliyor, böylece bitkiler kısa, çiçekler bol oluyor. Büyük çiçekli türlerde kesimden sonra büyüyen en sağlıklı dalları belirleyip onlara bir daha dokunmamak meraklıların tercih ettiği bir yöntem. Diğerlerinde ise ilk kesimden sonra, tomurcuklanmadan önce uzayan dalların tepelerinin alınması daha fazla dalllanma ve çiçeklenme sağlıyor. Çiçeklenme dönemi biten bitkiler çok yıllık olduklarından kışın çok soğuk olan yerlerde dipleri bolca samanla örtülerek korumaya alınıyor ve diplerden yeni sürgünler çıkıncaya kadar da budama yapılmıyor. Tomurcuklarını hazırlamış bir kasımpatı yaz aylarında budanırsa sonbaharda çiçek açamıyor.

Kasımpatının çok uzun hayat ve evrim öyküsünü bir sayfaya sığdırmak kolay değilmiş. Bu yazı sebebiyle çok sevdiğim ve her sonbahar açmalarını özlemle beklediğim kasımpatılar hakkında bilmediğim pek çok şey öğrendim. Sonbahar doğadaki değişimin en hızlı, en gözle görülür hali; oysa değişebilmek de, değişikliklere alışmak da her ne kadar mecburi de olsa zordur. Belki de bu yüzden sonbahar mevsiminde biraz ışık desteği hiç fena olmaz, hatta işimizi kolaylaştırabilir. O halde ne duruyoruz, bırakalım her rengi ve çeşidi ayrı güzel hazan güneşi loş, kasvetli günlerde gözümüzü, gönlümüzü açsın, canlı renkleriyle ruhumuza neşe ve mutluluk katsın, yuvamızı da, içimizi de ısıtsın. Hatta bir kaç taç yaprağı ister şarabımıza, ister çayımıza, ister suyumuza katılsın, mutlu sofralarda sağlıklı, uzun ve güzel ömürler şerefine içilsin.

Kaynaklar: (Tarifler yazı içindeki ve aşağıdaki son iki linkte bulunmaktadır. )
Cultural China
Home Production of Pyrethrum
The Amazing ChrysanthemumKing’s mums
School of the Seasons
Wikipedia
The Theosophy Trust, Memorial Library
Chinese Chrysanthemum Hot Pot
Chrysanthemum Flower,Ju Hua or Flos Chrysanthemi,Apply and Modern Researches.... (Bu zengin sayfa, bitki hakkındaki botanik ayrıntılı bilgilerin yanısıra, tedavi edici özelliklerini ve çeşitli tarifleri de içeriyor, kek “Chrysanthemum Cake:Ju Hua Gao” dahil.)


10 Ekim 2010 Pazar

Sinek yada gelin mantari (amanita muscaria)


 Bu fotojenik mantarın fotoğrafını geçen hafta otoyol kenarındaki ormanın eteklerinde çektim. Otoyoldan geçen  vızır vızır arabalara karşı tüm ihtişamıyla istifini bozmadan etrafı süzüyordu. Zorlukla yanına tırmanıp denklanşöre basırverdim. İsmi latince amanita muscaria, Türkçesi sinek başk bir ismiyle gelin mantarı, Fransızca sinek öldüren amanit anlamına gelen Amanite tue-mouches, İngilizce adı fly agaric, almancası ise Fliegenpilz. İsmi üzerine konan sinekleri öldürdüğünden sinekle ilişkilendirilmiştir. Bugün bir çok yerde halen sütte mantari bekleterek sinek öldürücü olarak kullanılmaktadır. Asitli toprakları seven bu mantarı özellikle huş ağacı ve kozalaklı ağaçların düşmüş yapraklarının altında bulabilirsiniz. Alttaki fotoğrafta gelişme aşamasında top gibi, sonrasında açılıdığında çapı 20 cmyi bulabiliyor. Şapkası parlak kırmızı yada koyu turuncu olup üstünde beyaz, krem arası noktacıklar var. Mantarın gövdesi ve lamelleri beyazdır. Zehirli bir mantar türü olup özellikle çocukları öldürebilir. Büyüklerde halüsinasyon görmelere yol acar. Dikkat Amanite ailesinin diğer üyeleri ölümcül derecede zehirlidir.


Bu görkemli mantar haliyle çocuk masallarının/kitaplarının vazgeçilmez mantarıdır. Alis Harikalar Diyari'nda adlı kitapta başrollerden biri onundur. Bir rivayete gore yazarı birazcık bu mantarlardan yiyip gördüğü halüsinasyonlari romana cevirmistir.


Yine guzel Pamuk Prenses ve yedi cuceler  bu guzel mantarların yanında resmedilir.


Fotograf http://fr.wikipedia.org/wiki/R%C3%BCbezahl alınmıştır. Moritz Von Schwind tarafindan resmedilmiştir.
Resimdeki Alman folkloru ve masallarında yer alan cüce cin Rubezahl'dir.  Pagan zamanlardan kalma hikayede, Rubezahl dağların havasının efendisidir. Beklenmedik bir biçimde yada oyun olsun diye güneşli bir günde dağdan aşağıya şimşekler, yıldırımlar, yağmur, sis ve kar yollar. Elinde fırtına çıkartmaya yarayan uzun bir dal ve peleriniyle bastığı yerleri titreterek gezen bu cinin yanında hep bizim meşhur güzel mantarımı vardır.  Yine Alman folklorunda Tanrı Waton ve havarileri şeytanlardan kaçmak için ormandan geçerken atın ağzında sinek mantarı olurmuş. Noel zamani gonderilen kartpostalarda hep bizim guzel mantarimiz yer alir.



Siberya'da, Kamcatka, Kafkas ve Ural'larda şamanik ayinlerde öteki dünyayla ilişkiye geçmek için şamanlar bu mantardan yerler ve rituellerini gerçekleştirirmiş. Etnobotanist Jonathan Ott hem Noel Baba'nın giysinin sinek mantarından esinlenerek kırmızı beyaz olduğunu söyler hemde Noel Baba'nın çoraplara koyduğu oyuncakların hikayesini sinek mantarına bağlar. Şöyle ki Siberya'da kullanılan yurt'ların tepesinde dumanın çıkması için bir delik bırakılırmış. Çoraplarına doldurduğu sinek mantarlarını kurutmak için Şaman bu delikten süzülüp içeri girer ve çorapları ateşin yanına bırakırmış. Buradan devamla Noel'de şömine üstüne halen hediyeler için çoraplar asılır.  Türklerin geçmişte yurtlarda yaşadığı ve şamanist olduğunu gözardı etmeyelim. Kimbilir belkide şimdi ilginç bir obje muamelesi yaptığımız sinek mantarına atalarımız zannettiğimizde daha yakındı.  Ben bu yazıyı yazdıktan sonra orman gezintilerimizin birinde koloniler halinde karşımıza çıktılar. Gerçekten çok güzeller.


Fransız folklorunda varolan ormanda yaşayan küçük perilerin  evi sinek mantarıdır. Çocukların masum dünyasında, oğlum perileri aramaya girişti ama mantara dokunmaması gerektiğini biliyor.  Antik Roma'nın favori zehir olarak ve cadıların büyülü iksirlerinde hep bizim sevimli mantarımız kullanilirmiş. Laponlar ren geyikleri sürülerini biraya getirmek için tuzak yem olarak kullanırlarmış.


Çok aramama rağmen, Türkçe neden gelin mantarı dendiğini yada hikayelerini bulamadım.

Bu fotojenik mantardan esinlenerek Carsten Holler'in yaptığı enstelasyonu görmek için tik tik.

Bu linki tiklayarak sinek mantarının üç günde nasıl büyüdüğünü görebilirsiniz. http://www.youtube.com/watch?v=8s_fpRUqpuE

BU MANTARLAR FRANSA NORMANDIYA'DA  FOTOGRAFLANMISTIR.

Kaynaklar: 1-"Reconnaitre les champignons, les plantes et baies sauvages" une partielle de l'encyclopédie Hachette Collections
2-http://www.istanbulu-seviyorum.org/e-kitaplik/mantar/mantar.htm#MANTARLARIN YAPISI
3-Gardenology Amanita Muscaria

4 Ekim 2010 Pazartesi

Güz Çiğdemi (Colchium autumnale)



Latince: Colchium autumnale
Türkce: Güz Çiğdemi, Sonbahar Çiğdemi, Aci Çiğdem
Ingilizce:  Autumn Crocus, Naked Lady
Almanca: Herbstzeitlose, Herbstvergessene, Teufelsbrot
Fransizca:  Colchique d'automne
Toksik durumu: Tüm bitki unsurlari (cicek, sogan, yaprak, meyve kapsülü) ölümcül derecede zehirli Kolşisin içerir!!!



Sevgili Güz Çiğdemi,

Ormandaki yürüyüs yolunun kenarinda seni ilk gördügümde cok sasirdigimi itiraf etmeliyim. Mevsimlerden sonbahardi cünkü ve sen her halinle "ben bir cigdemim" diyordun. Yapraklarin yoktu gerci. Öylece incecik, borumsu bir dalin üzerinde acmis bir cicektin, sadece cicektin. "Mevsimden bana ne? Hem ciceklenmek icin ne dala, ne yapraga ihtiyacim var benim" der gibiydin. Oysa bilirsin, soganli bitkiler genellikle ilkbaharda acarlar. Kardelenlerle baslar resmi gecit. Cigdemlerle, nergislerle, lalelerle devam eder. Mevsimini mi sasirmistin? Buna da pek olasilik vermedim. Fakat bazi soganli bitkilerin ilkbaharda degil de yaz ortasinda actigini duymustum. Öyleyse neden sonbaharda acanlar da olmasindi?

Sincap oglum da sevdi seni. O, yasi itibariyle sevdigini ille de elinde tutmak, hissetmek, sahip olmak istiyor. Bir tanecik koparmasina göz yumdum, kusura bakma. Seni böylece tanidi, solmaya basladiginda geciciligin anlamini da cözer gibi oldu. Artik her ikinizi de unutmaz kolay kolay.

Eve gelince merakla adini aramaya basladim. Neyse ki, bugünlerde elimin altinda bir doga kilavuzu var. Ciceklerin renklerine göre, agaclarin yapraklarina göre kategorilere ayrildigi bir cep kitabi. Bahsetmis miydim bilmem? Bu blog da, bitkileri tanimak isteyenlerin kolayca yolunu bulabilecegi sanal bir doğa kılavuzu olsun istiyoruz biz. Ormana giderken cebimize koyup götürebilecegimiz türden degil belki, ama eve döndügümüzde açıp bakabileceğimiz türden bir kılavuz. Kitapta, pembe cicekliler arasinda kolayca buldum seni. Resmini görünce "aa, evet, işte bu olmalı" dedim. Ama asıl ismini görünce emin oldum sen oldugundan: "Herbstzeitlose", yani "Sonbahar zamansızı" :) Nasıl da seni anlatiyor, degil mi? Adini sevdim hemen. Sonra okumaya basladim.

Zambakgillerdenmissin. Ailenize ise Colchicum denirmis. Antik cagda efsanelere konu olan büyücü Medea'nin, Karadeniz kiyilarindaki vataninin adi Colchis'den geliyormus bu ad. Asya, Avrupa ve Kuzey Afrika dogal yasam alaninmis.  Beyaza yakin soluk pembeden, koyu pembeye dogru tonlarda ciceklerini Agustos sonu - Ekim arasi acarmissin. Daima 6 taç yapragi olurmus ciceklerinin. 6 stamen (erkek organ), 3 de pistil (disi organ) olurmus her bir ciceginde.  "Ne gerek var simdi bu ince detaylara, faydalarima gelelim bir an önce" dedigini duyar gibiyim.  Fakat seni diger cigdemlerden ayirtedebilmek icin iste bu ince detaylar önemli zamansizim. Cigdemler (Crocus) ki, bambaska bir ailedendir (Süsengiller) ve seni onlardan ayirtedebilmek yasamsal önem tasir. Biraz sabir lütfen.
 

Gerçekten hiç yaprağın olmazmis cicek actiginda. 5-20 cm. arasi  ince borumsu dallar üzerinde açarmişsin. Incecik cigdem yapraklarindan cok, kalin lale yapraklarini andiran yesil yapraklarin ilkbaharda arz-i endam eder ve beraberinde meyve kapsüllerini tasirmis. Meyve kapsüllerin önce yesil olur, olgunlastikca kahverengilesirmis. 3 odacikli olur ve kahverengi-siyah tohumlarini tasirmis. Bütün yaz toprak altinda büyüyen ve yavrulayan soganlarin, ciceklenmeyi ancak sonbaharda akil edermis. Önce yapraklanan, sonra cicegini ve nihayet meyvesini veren bitkiler dünyasinda, bu döngüyü allak bullak eden, adeta "zamanin disinda" yasayan bir tuhaf cicekmissin sen. Romalilar'in sana filius ante patrem yani 'oglu babasindan önce' dedigini biliyor muydun?


Sulak cayirlari ve su yakinindaki ormanlik alanlari severmissin en cok. Dogru bu, benim seni gördügüm orman da bir nehir boyunca akar gider.  Yer altindaki yumrularindan, ciceklerine ve yapraklarina dek, Kolşisin denen bir madde icerirmissin. Zehirliymissin, hem de cok. Böylece efsanevi Medea'yla aranda ne türden bir bag oldugunu da anlar gibi oluyoruz yavastan. Türkce'de sonbahar ve güz cigdemi yaninda "aci cigdem" adiyla bilinmen de bu yüzden olsa gerek. Anadolu'da seni cigdem sanarak veya soganini bildigimiz yemeklik sogana benzeterek yiyenler, Almanya'da ise bahar aylarinda ayi sarimsagi (Allium ursinum) toplayayim derken yanlislikla senin yapraklarindan toplayip zehirlenenler olurmus. En zehirli yerin %2'ye varan Kolşisin oraniyla ciceginmis. Pisirmek, kaynatmak ve kurutmak da azaltmazmis zehirini. Sincap oglumla bitki kesiflerine ciktigimizda, daha da dikkatli olmam gerektigine dair bir ögüt aliyorum bu okuduklarimdan. Fakat  seni baska bitkilerle karistirip yiyenlerin zehiri olan Kolşisin, kimi dertlerin de sifasidir. Antik caglardan bu yana Gut hastaliginin ve romatizmanin tedavisinde kullanilir örnegin. Milattan Önce 1550 yilina ait Misir papirüslerinde bile adin gecer bu yüzden. Daha da ötesi, Ailevi Akdeniz Atesi'nin tedavisinde kullanilan bir ilac elde edilir senden. Her iki durumda da anti-enflamatuar etkilerin vardir. Önünde sirf bu yüzden bile saygiyla egilebilirim güz cigdemi. "Her madde zehirdir. Zehir olmayan madde yoktur; zehir ile ilacı ayıran dozdur" diyen Paracelsus ile hic tanismis miydiniz peki?

Kolşisin hücre bölünmesini durdurdugu icin  bahcecilikte, gen ve hücre arastirmalarinda da kullanilirmis. Bugün bahceseverlere sunulan yeni kültür bitkileri ve marketlerdeki yeni meyve türlerinden bir cogu Kolşisin ile islemden gecirilirmis. Gayet tehlikeli olmana ragmen, sonbaharda cicek acman sebebiyle bazi bahcivanlarin bahcelerinde severek yer actigi bir cicekmissin ayni zamanda. Bütün yili sorunsuz olarak toprak altinda gecirebildigin, baska soganli bitkiler gibi cicekten sonra topraktan sökülüp, zamani gelince tekrar ekilmen gerekmedigi icin de seviyor olmalilar seni.

Fakat ne yalan söyleyeyim, ben seni yine de ait oldugun yere, bir orman yolunun kenarina daha cok yakistiriyorum. Gelecek baharda yapraklarinla ve tohum kapsüllerinle tanisiriz belki. Gelecek sonbaharda ise yine görüsmeyi umuyorum. Tanistigimiza cok memnun oldum güz cigdemi!

Son söz olarak seni diger bitkilerden ayirt etmeye yarayan özelliklerini bir kez daha siralayalim.
Cicekli zamandinda:
Yaprakli zamaninda:
  • Yapraklarin diger cigdemlerden farkli olarak lale yapragina benzer. Ne yazik ki, ayi sarimsagina da...
  • Fakat ayi sarimsagi yapraklari sarimsak gibi kokar. Seninki kokusuzdur.
  • Ayi sarimsaginin yapraklari arasinda seninki gibi tohum kapsülü olmaz.
Kaynaklar:
  1. Der Tier- und Pflanzenführer (Eisenreich, Handel, Zimmer)
  2. http://www.fsbio-hannover.de/oftheweek/105.htm
  3. http://www.pharmazie.uni-mainz.de/AK-Stoe/DB/Gruppe01f/colchicum_autumnale.htm
  4. http://faculty.ucc.edu/biology-ombrello/pow/autumn_crocus.htm
  5. http://www.br-online.de/br-alpha/vom-ahorn-bis-zur-zwiebel-pflanzen-herbstzeitlose-ID1245845738431.xml (Almanca bir video. Güz cigdeminin yasam döngüsüne dair harika görüntüler var. Herkese tavsiye ederim.)

2 Ekim 2010 Cumartesi

Keciboynuzu (Ceratonia Siliqua) Konuk Yazar Mehmet Vuran

Blogumuzun hazirliklarini yaparken tesaduf eseri Mehmet Vuran, keciboynuzu hakkinda tam da bizim bloga uygun bir yazi yazmis. Gorunce blogumuza konuk etmek istedigim, cok sevinerek onayladi. Boylece Keciboynuzu (harnup) hakkinda cok hos bir yazi okuyabileceksiniz. Bu yazi  Bodrum Mavi dergisi temmuz, agustos sayisinda yayinlanmistir.






29 Eylül 2010 Çarşamba

Sarı Kantaron veya Binbir delik otu(Hypericum perforatum ve Hypericum Calycinum)

Sağdaki merdivende yer alan şişede ne var?


Bu yaz  Burgonya Bölgesi'nde yaptığımız tatilde, bir hafta sonu göl kenarında yer alan şirin bir eve misafir olduk. Evin fotoğraflarını çekerken merdivenlerde bir şişe gözüme ilişti. Evin sahibi komşusunun sürekli Millepertuis adlı sarı çiçekleri zeytinyağı ile karıştırıp güneş altında beklettiğini sonra bu yağın yanıkların ve yaraların tedavisinde haricen kullanıldığını söyledi. Üç hafta güneşte bekleyince böyle turumcumsu bir renk alıyormuş. Beni ziyarete gelen kadim  dostum Seda, aa sarı kantaron bu, yaylada köylüler aynısını yapar, uyku zorluğu için kullanılır ancak fazla içilirse uyuşturucu etkisi yapar dedi. Kaşif kalbim hızla atmaya başladı ve araştırmaya başladım. İngilizcesi de St John Worth çıkmaz mı?  Hani depresyona karşı yada regl ağrılarını geçirmek için filan tabletlerini aldığımız bitki.  Hepsini ayrı birşey sandığım Mersin yaylalarının sarı kantaronu, Burgonya'da bir göl köyünün millepertuis'ü  ve ingiliz havalı St John's Worth hep aynı çiçekmiş. Bu keşif  bu blogu hazırlama arzumu daha da güçlendirdi. Bir amatör bitki sever olarak kafamda ayrı dil bölmelerinde yer alan bilgileri birleştirdim.


Araştırmalarımda iki tip benzer çiçek olduğunu gördüm. (yetmişe yakın çeşidi olduğu söyleniyor).Biri doğada yer alan yıllık yabani sarı kantaron diğeri çok yıllık çalı bitkisi büyük çiçekli binbirdelik otu. Hem Fransızca hem de Türkçe bilgilerde iki bitki sıklıkla aynı çiçekmiş gibi anlatılıyor. Ancak bu yaralara sürülen yağ yabani olanın toplanan çiçek ve tomurcuklarıyla hazırlanıyor. Bu iki bitkiye ait bilgileri aşağıda ayrı ayrı ele alacağım. Yasadigim yer olan Normandiya'da bu bitkiye niye rastlamadim diye hayiflanirken, ben bu yaziyi hazirladiktan sonra bogurtlen toplarken karsima cikti. Hemen bir koku bahceme ektim. Normalde dogada gordugum bitkileri yerinden sokmuyorum ama Fransiz'larin agaclari, yol kenarlarini kontrol etme hastaligi var ben cicekleri koparmaya kiyamazken bir makinayla hepsini trasladilar, o gunden beri kurtarma harekati benim yaptigim.  Topladigim cicekleri zeytinyagi ile birlikte minik bir kavanoza koyup sonbahar gunesinin kollarina biraktim. Toplam 3 haftada turuncu olacak, simdiden renk degistirdi bile.


Prof.Dr.Faik Yaltırak'a göre yukarıdaki çalı bitkisinin adı hypericum calycinum yani büyük çiçekli binbirdelik çalisi

Latince adı: Hypericum Calycinum (Bitkilerin latince adları önemli bitkilerin bölgesel adları farklı olabildiği gibi farklı dillerde aynı bitki olup olmadığını ancak latince ile sağlamlaştırabiliyorum. Bunu botanikçilerde yapıyor. İlk olarak 1753'te İsveç'li Carl von Linné uluslararası kabul gören, bitkileri latince adlarına göre sınıflandırma sistemini geliştirmiştir.)
Türkçe Adı: Büyük çiçekli binbirdelik otu
Fransızca: Millepertuis, rose de sharon
Ingilizce:Rose of Sharon
Ailesi:Gittifères
Çiçeklenme dönemi: Haziran-kasım dönemi
Orijini: Yaltırak'a göre 1680'lerde Belgrad Ormanı'ndan İngiltere'ye götürüldü.
Dikim metodu: Tohum, daldırma
Tipi: Her dem yeşil çok yıllık çalı
Hastalık ve parazitler: pas hastalığı
Konumlama: Güneş, yar gölge
Renkleri: Sarı çiçek

Latince:Hypericum perforatum
Türkçe Adı: Sarı Kantaron, mayasıl otu, kan otu, binbirdelik otu,
Fransızca:Millpertuis perforé ancak kırka yakın farklı ismi var, chasse-diable(şeytan kovucu), herbe aux fées(peri otu), herbe aux mille vertus(bin derde deva otu), herbe de Saint Eloi, herbe de la Saint-Jean, Barbe de Saint-Jean,  herbe à mille trous(binbirdelik otu), herbe percée, herbe à la brûlure(yanık ou), herbe aux piqûres(böcek sokması otu), herbe du charpentier, trascalan, truchereau vs.
Ingilizce: Balm of warrior , St John’s wort , Touch and heal
Almanca: Johanniskraut,Blutkraut, Feldhopfenkraut, Herrgottsblut, Hexenkraut, Johannisblut, Johanniskraut, Konradskraut, Mannskraft, Tüpfelhartheu, Waldhopfenkraut, Walpurgiskraut
Ailesi:Hypericaceae
Çiçeklenme dönemi:mayıs,agustos
Orijini:
Dikim metodu: Tohum, daldirma yada havucu andıran siyah köküyle çoğaltmak mümkün.
Tipi:  yıllık yabani bitki
Konumlama: Güneş, yarı gölge
Renkleri: sarı
Cicek yapraklarini gunese tuttugunuzda icinde binlerce delik gorursunuz bitkinin adi buradan geliyor, binbirdelik otu. Yabani bir tur olan kantaronu dogada bulabilirsiniz.

Her iki bitkide butun dillerde Aziz Yahya otu olarak geciyor, nedeni azizin dogumgununde acmasiymis. Bu bitkiler homeopati'de, bitkilerle tedavide kullanılmaktadır. Sari kantaron flavonoides, hypericine ve antibiotik etkisi gosteren hyperforine icermektedir. icten kullanimda, depresyon, endise, menopoz sikintilarinda basarili sonuclar elde edilmistir. Yagi yaralari, yuzeysel yaniklari ve gunes yaniklarinin tedavisinde kullanilir. Ayrica antienflamatuar ozelligiyle romatizmada kullanilabilir. Baska ilaclarla etkilesime girebilir, hamilelikte ve emziren kadinlarin kullanmamasi gerekir. Yagin kullanimi gunes isigina karsi hassasiyeti arttirip gunese cikilmasi halinde deride renk degisimlerine neden olabileceginden dikkat edilmelidir. Bu bitkiler tedavi amaçlı ancak uzmanların önerisi ile kullanılmalıdır.




26 Eylül 2010 Pazar

Unutur muyum hic seni?!

Bozkir baskentte her anlamda renkli, mutlu bir cocukluk yasadim ben. Kentlesme sistemimizin gerektirdigi uzere bir apartman dairesiydi oturdugumuz ama sansliydik cunku bir on bir arka bahcemiz vardi. O zamanlar apartmanda yasayan herkesin araci yoktu ve haliyle binaya ait bu minik alanciklar otopark olmak yerine hala „yesil“ olarak hizmet verebiliyordu. O da yetmiyormus gibi „Kayalik“ olarak adlandirdigimiz, gunumuz kosullarinda macera oyun parki olarak nitelendirilebilecek bir de dogal oyun alani. Dizlerim, ellerim, dirseklerim gurur duydugum diger cocuklarla yaristirdigim yara bere izleriyle doluydu. Ha bir de, bunca sokak cocuklugundan dolayi aramizda hic tombik cocuk ta yoktu!!

Kayalik’tan buraya aktarilacak cok anektot var ama ilki renkli dogal cicek tarlalarina dair olmali.

Ozel gunler icin cicek toplama iznimiz vardi. Izni kim veriyordu hatirlamiyorum. Belki annelerden biri, belki kendi kendimize boyle kararlar aliyorduk ama her gun cicek toplamiyorduk, “cicek yerinde guzel”di! Hem bir kac deneyim sonrasi minik vazolarimizda tarlada yasadiklari kadar uzun yasamadiklarini da gormustuk, ne gerek vardi. Ama bitkilerin hepsinin sadece koku degil, soganlari ya da rizomlari olabilecegini de o donem ogrenmistim. Ya da kiminin golgeyi, kiminin kizgin gunesi sevisini de. Sukulentlere sevdalanisim da muhtemelen kayalik gunlerine dayaniyor, ve tabi bir de „unutma beni“ ye...

Annem soylemisti ilk defa adini, dalga geciyor sanmistim. Olabilir miydi boyle bir isim?!

Latince adi, Yunanca fare kulagi kelimesiyle akraba olsa da bir Alman hikayesi, Tanrinin butun bitkilere isim verdigi sirada unutuldugunu dusunen minik bir bitkinin “Unutma beni” diye seslenisi uzerine Tanrinin bu adi ona layik gorusunden bahseder. Bir diger hikayeye gore sevgilisine cicek toplarken nehire dusen genc adam elindeki cicekleri son bir gucle onu kurtarmaya calisan sevgilisine atarken “Unutma beni” diye seslenir ve nehrin azgin sularinda gozden kaybolur.

Yaklasik 50 adet akrabasinin 34’u Yeni Zellanda kokenli olsa da,kuzey yarim kurede yasamayi seven Myosotis, Avrupa, Asya ve Amerika’da dogal olarak bulunmakta. Gec bahar, erken yaz aylarinda guzel mavi renkli ciceklerini, ender olarak da beyaz ve pembe renklerini kusanir. Kulture edilmis ornekleri yari golgede yasamayi tercih ederler. Cicek parterlerinde ya da yer ortucu olarak tercih edilebildikleri gibi kaya bahcelerinde de kullanilabilirler. Eylul ve ekim aylari pereniyal olan myosotisler icin uygun dikim zamanidir.

Seni hic unutmayacagim Myosotis, cocuklugumdan kalan guzel gunleri de. Yasadigin kayaliklarda simdi sevimsiz yapilar var. Hatta en dogal halinle seni gormeyeli uzun zaman oluyor. Tekrar gorusecegimizi biliyorum, ama o zamana kadar kulture edilmis akrabalarinla paylasacagim sevgimi. Hatta hazir mevsim senin mevsiminken, bahcede onlara yer acmak gerek, ne dersin?!

Latince adi: Myosotis sp.
Ailesi: Boraginaceae
Unutma beni ya da Mine cicegi (TR), Forget me not (EN), Vergissmeinnicht (DE), Ne m’oubliez pas (FR)

Yazi icin cektikleri resimleri benimle paylasan Beste ve Dilek'e sonsuz tesekkurler...

20 Eylül 2010 Pazartesi

Bir pırıltılı diken: Altın dikeni

Aşağıdaki yazı Mutfaktaki Yaban adlı kitabımdan alınmadır. Yazının başındaki kısım bir öyküdür, birebir yaşanmamıştır. Fotoğraf 2009 Haziran’ında Bozcaada’da çekilmiştir. (Yapı Kredi Yayınları, İstanbul, 2008)

ALTIN DİKENİ (Scolymus hispanicus L.) Şevketi bostan (İzmir), Uslu kenker (Bodrum), Akçakızı (Bigadiç-Balıkesir), Çetmi dikeni (Balıkesir), Kızılgöz dikeni, Sarı diken, Akkız (Ayvalık), Sarıcakız (Bigadiç), Akdiken (Konya), Benekli altındiken/Gavulya/Kavulla/Sütlü kavulla (Kıbrıs)


Ağrı kesici almak için eczaneye girmiştim. Baktım çaylar gelmiş, kasabanın eşrafından bir kaç kişi eczacının karşısında oturmuş, sohbet ediyorlar. Bölmek istemedim sohbetlerini ya eczacı kalfası “buyur beyim, sana da bir çay ikram edelim, otur soluklan biraz,” deyince hiç değilse bu ilginç konuya kulak misafiri olmak amacıyla boş olan sandalyeye iliştim. Eskilerden bahsediyorlardı. Cemil Şener diye bir doktor varmış. Bir dönem milletvekilliği de yapan bu doktor öleli epey olmuş ya adını unutmamış Manisalılar. Bakteriyologmuş. 1930larda Manisa’da askeri tabiplik yaparken tıbbi bitkilerden yapılan ilaçlara merak salmış. Yörede çok kullanılan “şevketi bostan” bitkisinden hem yemek yapılıp hem de köklerinin kaynatılıp suyunun içilmesi dikkatini çekmiş. Manisalılar böbrek ve mesanedeki kum ve taşları düşürmek için içiyorlarmış bu suyu. Bunun üzerine bitkiye ve tedavilere dair gözlemler yapmış. Üç yıllık çalışmanın ardından hazırladığı ilaca “Lityazin” adını vermiş ve ruhsat almak üzere Sağlık Bakanlığına başvurmuş. İki yıl sonra verilen izinde bu ilacın adının “Lityazol Cemil” olması önerilmiş ve Manisa’da ilacın imalatına başlanmış. Lityazol Cemil, Dr. Cemil Şener’in 1978 yılında vefatından sonra ailesi tarafından sürdürüldüyse de 1995 yılında tamamen durmuş. Küçük bir kentte, soluklanmak için girdiğim bir eczanede bu kadar nefes kesici bir hayat hikâyesiyle karşılaşmayı beklemiyordum doğrusu.
*
Görüyorsunuz ya, sadece mutfaklarınızda değil, ecza dolaplarınızda da yer alan bir bitkiyim. Bana altın dikeni derlerse de daha çok şevketi bostan adıyla bilinir, sevilirim. Anadolu’nun doğusu ve güneydoğusu dışında hemen her bölgesinde yetişirim. Sadece Anadolu’da değil, Rusya’nın güney bölgelerinde, Kırım’da, hatta Avrupa’nın güney bölgelerinde de bilinir, tüketilirim. Yine de en çok Egeliler ve adalılar sever beni. Kıbrıs’ta yaygın olarak bulunurum. Kıbrıslı Rumlar “chrysantagho”, Kıbrıslı Türkler “benekli altındiken”, “gavulya” kavulla” gibi adlarla bilirken Giritliler “askolibrus” der bana. Latince adıma pek de yakın bir addır bu. Bazen turşumu kurar, bazen yumurtaya bulayıp kızartırlar. Sarı çiçeklerim vardır ya kolayca koparamazsınız, çünkü dikenlerle sarmalarım onları. 70-80 santimi aşmaz boyum, deniz kenarında da yetişmekle birlikte yükseklerden kopamam. Daha çok kış aylarında (Ocak ayından Mart-Nisan’a kadar) toplanırım, hele de yemeğim yapılacaksa. Hazmı kolaylaştırır, sindirim sistemini güçlendirir, karaciğeri temizler, onarırım. Hele de fazla alkol veya ilaç alımının yorduğu karaciğerleri tedavi etmekte ustayımdır.

Benden öyle çok yerde yararlanır ki insanlar, anlatsam sayfalar dolar. İyisi mi sözü dolandırmadan mutfaktaki kullanımlarıma getireyim. Kıbrıslı Rumlar körpe yapraklarımı haşlayıp zeytinyağı ve limonla salataya dönüştürür veya baklagillerle birlikte pişirirler. Kıbrıslı Türkler çorbamı yapar, böreklere koyar, yahnileri zenginleştirir, etle pişirir, kızartır, zeytinyağlı yemeğimi yapar, yumurtalı olarak tüketir, mezeli sofralarda sunar beni. Giritli Türkler haşlayıp zeytinyağı ve limonla yer veya etli ya da domatesli yemeğimi yaparlar.

Yazıda yararlanılan kaynaklar:
1. Prof. Dr. K. Hüsnü Can Başer, ’60 Yıllık Bir Türk Bitkisel İlacı: LİTYAZOL CEMİL’, http://www.khcbaser.com/turkish/kisisel/makale/lityazol.htm
2. Loucas Savvides, Edible Wild Plants of the Cyprus Flora, Nicosia, Cyprus, 2000
3. Prof. Dr. Turhan Uslu, ‘Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti Mutfak Bitkileri’, Türk Mutfak Kültürü Üzerine Araştırmalar (Hazırlayanlar: Kâmil Toygar, Nimet Berkok Toygar), Türk Halk Kültürünü Araştırma ve Tanıtma Vakfı, Ankara, 2005